Model oceny bezpieczeństwa energetycznego Polski w aspekcie prognoz energetycznych na lata 2005 - 2020 
Autorzy: D. Staśko, M. Kaliski

Podjęty temat ma na celu próbę przedstawienia złożoności problemów, które należy uwzględnić w ocenie bezpieczeństwa energetycznego.

Bezpieczeństwo energetyczne jest pochodną bilansu energetycznego oraz zjawisk, które towarzyszą jego tworzeniu, dlatego też w artykule przedstawiono podstawowe informacje z zakresu kształtowania się bilansu paliwowo-energetycznego Polski w latach 1950-2003.

Dokonano również analizy znaczenia poszczególnych nośników energii dla gospodarki krajowej w perspektywie roku 2020. Analiza ta objęła prognozy zapotrzebowania na energie pierwotną określone w dokumencie „Założenia polityki energetycznej Polski do 2020 roku” oraz „Polityce energetycznej Polski do 2025 roku”.

Projekcje zapotrzebowania zestawiono ze sobą celem zbadania różnic w prognozowanych bilansach energetycznych Polski. Wykazane rozbieżności dotyczą przede wszystkim początkowych lat ujętych w prognozach (lata 2005-2010) co jednoznacznie wskazuje na dużą dezaktualizacje przyjętego modelu zapotrzebowania określonego w „Założeniach polityki energetycznej Polski do 2020 roku”.

Jak wykazano, perspektywy bilansu energetycznego mimo istotnej modyfikacji (w stosunku do stanu obecnego) związane będą nadal z dominacja paliw stałych. Determinantą takiego stanu rzeczy jest bogata baza surowcowa oraz rozbudowana infrastruktura wydobywcza i przetwórcza. Tym niemniej w świetle przeprowadzonej analizy, w horyzoncie następnych piętnastu lat rysuje się niezależnie od przyjętej prognozy i scenariusza, rosnące znaczenie paliw węglowodorowych oraz szeroko pojętej energetyki odnawialnej.W artykule dokonano semantycznej analizy pojęcia bezpieczeństwa energetycznego formułowanego w sposób odmienny m.in. w wspomnianych dokumentach. Wykazano, iż zróżnicowanie przedstawianej definicji bezpieczeństwa energetycznego wynika z trudności ujęcia wielopłaszczyznowości zagadnienia w jedną zwartą regułę.

Nieostrość i wieloaspektowość bezpieczeństwa energetycznego przejawia się w fakcie, iż można go odnosić do bezpieczeństwa lokalnego jak i międzynarodowego można również rozpatrywać zagadnienie w szeregu kryteriów o przeciwstawnym charakterze np. ekonomicznym, środowiskowym czy społecznym. Wszystko to sprawia, iż analiza bezpieczeństwa energetycznego obarczona jest problemem subiektywności oceny. Ocena ta uzależniona jest każdorazowo od ważności poszczególnych komponentów określających fragmentarycznie badane zagadnienie.

Istotność oraz dobór komponentów bezpieczeństwa energetycznego określana jest zazwyczaj w sposób autorytatywny na bazie dostępnych przesłanek przez decydenta lub decydentów. W praktyce sprowadza się to zazwyczaj do określenia wybranych wskaźników oceny cząstkowej na bazie, których w sposób intuicyjny formułuje się ogólną ocenę bezpieczeństwa energetycznego.

Na powyższą analizę nakłada się również konieczność rozpatrywania czynników, których spełnienie jest wzajemnie sprzeczne. Analizę taką cechuje brak powtarzalności oceny, z uwagi na różny i często nie usystematyzowany proces określania bezpieczeństwa energetycznego. Końcowa ocena częstokroć sprowadza się do stwierdzenia czy i w jakim stopniu bezpieczeństwo energetyczne jest zagrożone. Jest to istotny mankament nie tylko w trakcie procesu oceny, ale również w przypadku potrzeby monitorowania stanu bezpieczeństwa energetycznego.

Biorąc pod uwagę powyższe uwarunkowania z wiązane z trudnościami określenia bezpieczeństwa energetycznego, zaproponowano model jego oceny oparty na analizie wielokryterialnej. Wykorzystanie analizy wielokryterialnej do budowy modelu oceny bezpieczeństwa energetycznego zostało podyktowane koniecznością rozpatrywania szeregu czynników takich jak samowystarczalność, wskaźnik dywersyfikacji, wielkość zapasów, sytuacja polityczna, koszty środowiskowe, itp. których łączne rozpatrywanie wymaga poszukiwania rozwiązania będącego kompromisem miedzy kilkoma funkcjami celu.Brak możliwości mierzenia i monitorowania wszystkiego i związane z tym koszty, narzucają konieczność przyjęcia listy wskaźników oceny cząstkowej w śród których obok wskaźników ilościowych znaczna część zajmują wskaźniki natury jakościowej. Zasadniczym zadaniem wskaźników jest zobrazowanie stopnia realizacji przyjętych celów zawartych w defi nicjach bezpieczeństwa energetycznego. Dlatego też w pracy zaproponowano zestaw wskaźników oceny cząstkowej stanowiący pewne instrumentarium przeprowadzonej analizy.

Dokonano podziału i weryfikacji przyjętych wskaźników ze względu na główne czynniki opisujące kształt bezpieczeństwa energetycznego oraz poziom ich istotności. Zaproponowano również kila systemów nadawania wag poszczególnym wskaźnikom wraz z preferowaną w analizie bezpieczeństwa metodą AHP.Końcowy etap pracy obejmuje przedstawienie przykładu analizy bezpieczeństwa energetycznego, przeprowadzonego za pomocą zaproponowanej metodologii. Podstawą analizy stały się scenariusze rozwoju sytuacji energetycznej zawarte w przytoczonych wcześniej dokumentach tj. scenariusze przetrwania, odniesienia, postępu plus, traktatowy, podstawowy węglowy, podstawowy gazowy i efektywności.

Jako ósmy przedstawiono scenariusz autorski cechujący się maksymalizacją wskaźników pod kątem zwiększenia bezpieczeństwa energetycznego. Przeprowadzona analiza dotyczyła nośników energii pierwotnej a więc węgla kamiennego, ropy naftowej gazu ziemnego oraz energii odnawialnej wg prognoz dla roku 2020.

Otrzymane wyniki odzwierciedlają stopień realizacji celów zapisanych w defi nicji bezpieczeństwa energetycznego. Przedstawione wielkości wskaźnika końcowej oceny stanowią pewną hierarchizacje scenariuszy rozwoju sytuacji energetycznej pod kątem poziomu bezpieczeństwa energetycznego uwzględniając m.in. imperatyw pewności dostaw, aspekty ekonomiczne, środowiskowe oraz polityczne.

Zaproponowana w pracy metodyka oceny bezpieczeństwa energetycznego nie zwalnia co prawdadecydenta z odpowiedzialności za przeprowadzoną analizę, czyni jednak proces oceny bardziej komfortowym,racjonalnym, przez co zarówno czas podejmowania decyzji jak i ich jakość mogą ulec wyraźnej poprawie.